Saturday, 16 April 2022

आपलं घर हॉस्पिटल

तर स्टोरी अशी आहे की आमच्या फळणीकर सरांची अशी फार इच्छा होती की एकदा तरी गडकरी सरांनी आपलं घर या प्रकल्पाला भेट द्यावी. दोघेही नागपूरकर हा एक दुवा होताच. आधी बरेच प्रयत्न झाले पण निष्फळ ठरले. 

आपलं घर ने त्यांचं छोटेखानी हॉस्पिटल मोठं करण्याचा निर्णय घेतला आणि त्याचवेळेस फळणीकरांनी या हॉस्पिटलच्या उदघाटनाला गडकरी साहेब यावेत हा मानस व्यक्त केला. फळणीकर हा माणूस असा आहे की त्यांच्या मनात काही आलं की झपाटल्यासारखा काम करतो. ध्यासच पकडतात ते. 

वर्षभरापूर्वी हॉस्पिटलचं काम चालू झालेलं आणि ते दोन-तीन महिन्यात पूर्ण होईल असा अंदाज आल्यावर फळणीकरांनी  मोर्चेबांधणी केली. आपलं घरचे दिल्लीतील सुहृद आणि इतर रिसोर्सेस च्या मदतीने गडकरी साहेबापर्यंत पोहोचता येईल अशी व्यवस्था केली. २८ मार्च ची माननीय श्री नितीन गडकरी यांना भेटता येईल असं आम्हाला कळवण्यात आलं. २७ मार्च ला आम्ही पोहोचलो खरं आणि २८ मार्चला सकाळी आम्हाला निरोप मिळाला की गडकरी साहेब गोव्याला शपथविधी साठी गेले आहेत, दुपारी चार वाजता फोन करा. 

२८ मार्चला मग मी स्वार्थ साधला आणि फळणीकरांच्या हस्ते सेटको च्या मानेसार प्लांट चं उदघाटन संपन्न झालं आणि चार वाजता हॉटेल वर येऊन थांबलो. मंत्री महोदयांचं शेड्युल ऐकूनच छाती दडपली होती. २५ मार्च सांगली, २६ पुणे, २७, नागपूर, २८ गोवा. हे सगळं बोलत असतानाच आम्हाला निरोप मिळाला की संध्याकाळी साडेसात वाजता साहेबांच्या बंगल्यावर पोहोचा. तिथं गेल्यावर कळलं की साहेब माननीय राष्ट्रपतींना भेटायला गेलेले. अशी चर्चा चालू झालीच होती की उद्याची म्हणजे २९ मार्च ची कुठली वेळ मिळेल. इतक्यात साहेब आले असं कळलं आणि आम्हाला साहेबांना निमंत्रण देता आलं, जे आम्ही दिलं होतं १३ मे नंतर कधीचं पण. 

गडकरी साहेबांनी मोठ्या मनाने आमचं निमंत्रण स्वीकारलं. फळणीकरांचा आनंद गगनात मावेना. आणि आम्ही पुण्यात परत आलो. हॉस्पिटलच्या बिल्डिंगचं काम जोरात चालू होतं, कारण ३०-३५% काम राहिल होतं. मे ची तारीख मिळाली असती तर फार धावपळ झाली असती. 

आणि ३ एप्रिलला गडकरी साहेबांच्या ऑफिसमधून फोन आला १४ एप्रिल ला उदघाटन करू शकतो, नंतर चार पाच महिने पुण्यात यायचा प्लॅन नाही. फळणीकरांनी होकार दिला. 

फळणीकर हो म्हणाले खरे पण दहा दिवसात उरलेलं काम पूर्ण करणं हे निव्वळ अशक्य काम होतं. पण अशक्याला शक्य करण्यात फळणीकरांचं अख्ख आयुष्य गेलं. आणि इथं त्यांना साथ मिळाली ती श्री उदापूरे नावाच्या चमत्कारी बाबाची. हो, चमत्कारच म्हणायला हवा. केवळ दहा दिवसांमध्ये उदापूरे सर आणि त्यांचे पार्टनर प्रशांत सर यांनी, दोन एकशे लोकांची टीम लावून न भूतो न भविष्यती असं काम करत एक अत्यंत रेखीव अशी बिल्डिंग उदघाटनाच्या दिवशी तयार केली. 

१४ एप्रिल ला उदघाटनाचा सोहळा देखणा झाला. श्री नितीन गडकरी, औरंगाबादच्या हेडगेवार हॉस्पिटलचे सर्वेसर्वा डॉ तुपकरी, आणि जेष्ठ अभिनेते श्री दिलीप प्रभावळकर या प्रमुख पाहुण्यांच्या उपस्थितीत हॉस्पिटलचं उदघाटन झालं. सर्वांची भाषणं यथोचित झाली. या प्रमुख पाहुण्यांच्या बरोबरच अनेक देणगीदार, सीएसआर मधून मदत करणाऱ्या कंपनीचे प्रतिनिधी, दिल्लीतील उच्चाधिकारी कार्यक्रमास हजर होते. 

हॉस्पिटल पूर्ण कार्यन्वित होण्यात अजून दीड एक महिना लागेल. 

ते चालू झाल्यावर आपलं घरच्या समाजोपयोगी कार्याचं एक नवीन पर्व चालू होईल यात शंका नाही. 

या प्रकल्पाला फेसबुकवरील काही लोकांनी सढळ हातांनी मदत केली, त्याबद्दल त्यांचे मनःपूर्वक  धन्यवाद. 


Monday, 14 March 2022

लेख क्र १०

डेलिगेशन या व्यवस्थापकीय कौशल्याला मराठीत प्रतिशब्द नाही आहे. दुसर्यांना अधिकार सुपूर्द करणे असे चार शब्द वापरल्यावर डेलिगेशन शब्दाचा अर्थ ध्वनित होतो. एखाद्या व्यवसायाला थोडं रंगरूप आल्यावर व्यावसायिकाने जबाबदाऱ्या आपल्या सहाय्यकाला सुपूर्त कराव्यात असं अभिप्रेत असतं. म्हणायला अत्यंत सोपी प्रतिक्रिया पण प्रत्यक्षात आणायला अतिशय अवघड. त्याला काही कारणं आहेत. ज्यांच्या खांद्यावर जबाबदारी टाकावी असे लोक आपले सहकारी म्हणून असणं ही फार अनुकूल परिस्थिती.  पण ती सहजासहजी तयार होत नाही. ती तयार करण्याचे दोन मार्ग आहेत. एक म्हणजे आपली इंटरव्ह्यू प्रोसेस इतकी सक्षम करायची की ती जबाबदारी निभावणारी लोक घ्यायची किंवा व्यवसायाची इको सिस्टम अशी बनवायची की असे लोक अंतर्गत तयार करायचे. 

ही झाली एक बाजू. पण दुसरी महत्त्वाची बाजू असते ती म्हणजे आपली मानसिकता आहे का जबाबदारी डेलिगेट करण्याची. मुख्य म्हणजे ती जबाबदारी देताना आपण अधिकार पण देतो आहे का? बऱ्याचदा व्यावसायिकाला किंवा व्यवस्थापकाला जबाबदारी तर द्यायची असते पण त्या बरोबरीने द्यावे लागणारे अधिकार मात्र द्यायची तयारी नसते. "हे तू कर, पण फायनल करण्याच्या अगोदर एकदा मला विचार" हा शेवटचा संवाद झाला की आतापर्यंत जबाबदारी देण्याचं फक्त नाटक केलं होतं असं दिसून येतं. 

डेलिगेशन आपल्याला अनेक वेळा करावं लागतं. सगळ्यात पहिले व्यावसायिकाला हे समजून घेतलं पाहिजे की त्याला व्यवसायाच्या सर्व बाजूंची पूर्णतः माहिती नसते. आणि असली तरी बऱ्याचदा वृद्धीला पोषक नसते. जसजसा व्यवसाय वाढत जातो तसं काही जबाबदारी ही त्या क्षेत्रातील माहितगार लोकांना देणं हे व्यवसायाला पोषक ठरतं. अगदीच उदाहरण द्यायचं झालं तर उत्पादन क्षेत्रातील व्यवसाय हे शक्यतो इंजिनियर लोकांनी चालू केले असतात. तांत्रिक क्षेत्रातील त्यांचं ज्ञान हे व्यवसाय पूरक असलं तरी बऱ्याचदा फायनान्स या क्षेत्रातील त्यांचं ज्ञान हे तोकडं असतं. यावेळी फायनान्स ज्यांना कळतं असे लोक व्यवसायात आणून त्यांना त्या डिपार्टमेंट ची जाबाबदारी देणं हे शहाणपणाचं ठरतं. असंच मी एचआर किंवा पर्चेस क्षेत्राबद्दल म्हणू शकेल. थोडक्यात सांगायचं तर व्यावसायिकाने आपली स्ट्रेंथ ओळखून तिचा व्यवसायासाठी वापर करावा आणि ज्या क्षेत्रात विकनेस आहे ती जबाबदारी दुसर्यांना द्यावी. 

बऱ्याचदा कामाचा आवाका वाढतो आणि व्यावसायिकाला भविष्यात काय करायचं यावर जास्त काम करावं लागतं. ते करताना व्यावसायिक हा दैनंदिन कामात अडकून पडला तर तो फ्युचर प्लॅनिंग करू शकत नाही. खरंतर व्यवसायाने एक चांगली पातळी गाठल्यावर व्यावसायिकाने नवीन उत्पादन शोधणे, नवीन मार्केट शोधणे, भौगोलिकदृष्ट्या व्यवसायाची वाढ करणे या विविध क्षेत्रात काम कारणं अभिप्रेत असतं. या सर्व गोष्टीसाठी त्याला मानसिक दृष्ट्या वेळ मिळावा या साठी त्याने आपल्या ऑर्गनायझेशन मध्ये दुसरी किंवा तिसरी फळी तयार करून त्यांना जबाबदारीचं वितरण करणं आणि स्वतः व्यवसाय वृद्धीसाठी वेळ काढणं हे यशस्वी उद्योगाचं गमक आहे, असं माझं मत आहे. 


लेख क्र १०



सकाळ लेख क्र ११

 कम्युनिकेशन स्किल्स हा विषय इंजिनियरिंग कॉलेज मध्ये आपल्या अभ्यासक्रमात असतो. पण त्या दिवसांपासून आपण त्या विषयाकडे दुर्लक्ष करतो. हे सगळ्यांनी लक्षात ठेवायला पाहिजे की व्यावसायिक जसा अनुभवी होत जातो तसं त्याच्या काही कौशल्यात सातत्याने सुधारणा व्हायला हवी आणि त्यात संवाद कौशल्य, कम्युनिकेशन स्किल, याला अग्रक्रम द्यावा लागेल. 

रूढार्थाने व्यवसायात दोन प्रकारचे संवाद साधले जातात. एक म्हणजे औपचारिक संभाषण (फॉर्मल कम्युनिकेशन) आणि दुसरं म्हणजे अनौपचारिक संभाषण. (इनफॉर्मल कम्युनिकेशन). दोन्ही प्रकारचे संभाषण आस्थापनेत होत असले तरी आपण फक्त औपचारिक संभाषण कौशल्याबद्दल बोलणार आहोत.

कुठल्याही आस्थापनेत खालील पद्धतीचे संभाषण घडणे ही स्वाभाविक  प्रक्रिया आहे. 

१. मौखिक संभाषण (व्हर्बल कम्युनिकेशन): कामाच्या ठिकाणी जर सगळ्यात जास्त संवाद/संभाषण जर कुठल्या पद्धतीने घडत असतील तर ते म्हणजे मौखिक संभाषण. प्रत्यक्ष समोरासमोर, फोनद्वारे किंवा आजकाल प्रसिद्ध झालेल्या ऑनलाईन मिटिंग मध्ये मौखिक संभाषणाचा वापर आपलं म्हणणं समोरच्याला पटवून देण्यासाठी केला जातो. या प्रकारचा संवाद साधताना आवाजाचा पोत, त्याची लय, वेग या सगळ्यांचं महत्व आपापल्या जागी आहे. 

२. अ-मौखिक संभाषण: संवाद साधताना नेहमीच शब्दांची गरज लागतेच असं नाही. मौखिक संभाषण करताना आपल्या चेहऱ्याचे हावभाव, नजरेतील बदल, शरीराच्या विविध अवयवांचा जसे की हात याचा वापर याद्वारे सुद्धा आपल्याला जे व्यक्त करायचं आहे ते परिणामकारकरित्या करू शकतो. जेव्हा ग्रुप मिटिंग घेतली जाते तेव्हा या संवाद कौशल्याचा वापर जर योग्य पद्धतीने केला तर पाहिजे तो परिणाम मिळवू शकतो. 

३. लिखित संवाद/संभाषण (रिटन कम्युनिकेशन): आस्थापनेत जर कुठल्या संवाद माध्यमाला प्रमाण मनात असतील तर ते म्हणजे लिखित संभाषण. तिथे वापरल्या जाणाऱ्या कार्यालयीन दस्तऐवजात लिखित संभाषण हे वापरले जाते. आस्थापनेतील वेगवेगळ्या विभागात जाणारे इ मेल्स, अपॉइंटमेंट लेटर्स, पर्चेस ऑर्डर्स या सगळ्यांमध्ये रिटन कम्युनिकेशन चा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जातो. 

४. दृश्यमान संभाषण (व्हिज्युअल कम्युनिकेशन): आजकल प्रसिद्ध झालेले पॉवर पॉईंट प्रेझेंटेशन हे या प्रकारचं समर्पक उदाहरण आहे. असं म्हंटलं जातं की एखादा संदेश हजारो शब्दांनी पोहचवला जात नसेल, पण एखाद्या चित्राने तो परिणामकारकरीत्या पोहोचू शकतो. 

५. काळजीपूर्वक ऐकणे (लिसनिंग): संभाषणात बहुतेकदा आपण जे बोलतो तिथपर्यंत हे कौशल्य मर्यादित केलं जातं पण आपण जितक्या काळजीपूर्वक आपण ऐकतो त्यावर अनेक रिझल्ट्स अवलंबून असतात. 

व्यावसायिक जगात वरील संवादकौशल्याचं महत्व अनन्यसाधारण आहे. त्यात परत मेख अशी आहे की वरील पाचपैकी फक्त एकाच प्रकारचं कौशल्य अंगात असून चालत नाही तर या सर्व प्रकारच्या संवाद पद्धतीत जितकं आपण प्रभुत्व मिळवू तितकं लीडर म्हणून स्वीकारले जातो. या संवाद कौशल्याला तर्कशास्त्र आणि संख्याशास्त्राची  आणि त्याच्याबरोबर जे मांडलं जातं त्याला कृतिशीलतेची जोड दिली तर लीडरबद्दलची विश्वासार्हता वाढीला लागते आणि त्यायोगे हे सार्वत्रिक व्यवसाय वृद्धीसाठी पूरक असतं.  

सकाळ लेख क्र ११



Sunday, 27 February 2022

सकाळ लेख क्र ९

 व्यवस्थापन करत असताना, एका महत्वाचं कौशल्य शिकून घ्यावं लागतं  आणि ते म्हणजे SWOT विश्लेषण. SWOT म्हणजे Strength (सामर्थ्य), Weakness (दुर्बलता), Opportunities (संधी), Threat (धोका). म्हणायला गेलं तर हे एक ताकदीचं टूल आहे, व्यवस्थापनासाठी. पण यातील मेख अशी आहे की याचा परिणामकारक वापर करून घेण्यासाठी त्यामागचा विचार समजून घेणं अतिशय गरजेचं आहे. 

बाकीच्या व्यवस्थापकीय कौशल्यासारखं SWOT सुद्धा हॉवर्ड विद्यापीठात शोधलं गेलं असं म्हंटलं जातं. आपला व्यवसाय हा चार कसोटीवर कसा उतरतो आहे याचं विचारपूर्वक विश्लेषण केला तर त्यावर नियंत्रण आणणं सोपं जाईल असा या मागचा विचार आहे. 

यातील अनुभव असा आहे की SWOT विश्लेषण करताना ते फार संदिग्ध स्वरूपात केलं जातं आणि त्यामागे स्पष्टता नसते. या कारणामुळे अनेक व्यवसाय त्याचा म्हणावा तसा परिणामकारक वापर करून घेत नाही. त्यामुळे तो शब्द फक्त एक व्यवस्थापनाच्या क्षेत्रातील एक परिभाषा म्हणून प्रचलित आहे. पण त्यावर फारसं काम केलं जात नाही असा माझा अनुभव आहे. 

SWOT विश्लेषण करताना काही गोष्टी अत्यंत व्यापक स्वरूपात लिहिल्या जातात आणि त्यामुळे त्यावरून कृती काय ठरवायची हे शोधता येत नाही. ज्या विश्लेषणातून कृती तयार होत नाही तो प्रयोग करणे हा वेळेचा अपव्यय असतो. मला असं म्हणायचं आहे की SWOT विश्लेषण करताना वस्तुनिष्ठ पद्धतीने आपण स्ट्रेंथ, विकनेस, ऑपॉर्च्युनिटी आणि थ्रेट लिहून काढले तर त्या प्रत्येक विश्लेषणातून एक कृतिशील आराखडा बनण्याची शक्यता तयार होते. 

थोडं उदाहरणातून समजावून सांगायचा प्रयत्न करतो. स्ट्रेंथ लिहिताना बऱ्याचदा व्यापक पद्धतीने लिहितो "आमचे तांत्रिक ज्ञान चांगले आहे." या वाक्यरचनेतून विषयाचा आवाका कळला पण त्याची वस्तुनिष्ठता, सांख्यिकी पायावर आपल्याला काय म्हणायचं आहे हे लक्षात येत नाही. हीच स्ट्रेंथ आपण जर प्रमाणबद्ध पद्धतीने लिहिली तर तिचा परिणाम वेगळा होऊ शकतो. उदाहरणार्थ: आम्ही आमच्या तांत्रिक ज्ञानाद्वारे पंधरा प्रकारचे उत्पादन करतो आणि येत्या तीन वर्षांमध्ये आम्हाला ती संख्या तीस पर्यंत न्यायची आहे. थोडक्यात आज बनवले जाणारे पंधरा प्रॉडक्टस हे आमचे सामर्थ्य आहे पण आमची मार्केट मधील पोझिशन अजून बळकट करण्यासाठी आम्हाला तीस वेगवेगळी उत्पादने आणणे ही काळाची गरज आहे. एकदा हे लिहून काढलं की पंधरा पासून तीस वर जाण्यासाठी आपल्याला काय काय करावं लागणार आहे, या वेगवेगळ्या कृती लिहून काढता येतात. एकदा त्या लिहिल्या की मग त्याला टारगेट टाइम लाईन ठरवता येते आणि ते करण्यासाठी कोण जबाबदार आहे ते ठरवता येतं. हा कृतिशील आराखडा तयार झाला की पुनरावलोकन करण्याचा आराखडा तयार करता येतो. आपण ठरवलेल्या गोष्टी या वेळेत होत आहेत का, होत नसेल तर त्यासाठी काय करावं लागेल यावर अभ्यास करता येतो. 

याच धर्तीवर मग आपण आपल्याला व्यवसायाचे दुर्बल घटक, मार्केट मध्ये असणाऱ्या संधी आणि व्यवसायाला उभे राहणारे धोके याचं विश्लेषण करू शकतो. स्ट्रेंथ आणि विकनेस यावर आपण काम करून नियंत्रण आणू शकतो. बहुतेकदा संधी आणि धोके यावर आपले नियंत्रण नसते.  याचा वापर जर व्यवस्थित केला तर व्यवसायाला अनिश्चततेपासून जे प्रश्न उद्भवतात त्याचे उत्तर शोधू शकतो. 

सकाळ लेख क्र ९ 

Tuesday, 22 February 2022

चित्रा रामकृष्णा

इथं आपले राजकारणी एकमेकांना शिव्या देण्यात मश्गुल असताना त्या चित्रा रामकृष्णा कडे सगळ्यांचं दुर्लक्ष झालेलं दिसतंय. कसली खंग्री स्टोरी आहे. एखादा हॉलिवूड पिक्चर निघू शकेल. बॉलिवूड वाल्यांचा घासच नाही, असला खतरनाक मालमसाला आहे. 

मागे रॅनबॅक्सी विकल्यावर दोघा भावांनी कसे दहा हजार कोटी रुपये एका बाबाच्या नादी लागून उडवले होते त्यापेक्षाही रंगीत स्टोरी आहे चित्रा रामकृष्णाची. कोण तो आनंद सुब्रमणियन, त्याची बायको सुनिथा आनंद, कोण तो हिमालयन योगी. बीसी, जगातल्या सगळ्यात पॉवरफुल स्टॉक एक्स्चेंज ला स्वतःची जहागीर बनवून टाकली होती. काय म्हणे तो हिमालयन योगी, त्याला प्रत्यक्ष दर्शन द्यायची गरज नाही म्हणे. आणि तो बाईला वर हे ही सांगतोय "तू केशरचना आज अशी कर, ज्यामुळे तू अजून आकर्षक दिसशील." सेशेल्स ला न्यायचं काय निमंत्रण देतो, तिथं समुद्रात एकत्र पोहू या काय म्हणतो आणि ती बाई पण काय त्याला परमहंस म्हणते, योगी, सिद्धपुरुष म्हणते. इ मेल आय डी पण कसला कडक बनवला आहे rigyajursama@outlook.com, ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद चं कॉम्बिनेशन म्हणे. खलास. भाषा बघितली का इ मेल ची. स्वामी नित्यानंद पण फिका पडेल. 

कुठली ती को लोकेशन ची थेअरी. त्या मायक्रो मिलिसेकंद च्या ऍडव्हान्स इन्फॉर्मेशन वरून कमावलेले करोडो रुपये, त्याची चौकशी करताना सापडलेले योगीला पाठवलेले इ मेल्स आणि कुणालाही न कळू देता झालेली आनंद सुब्रमणियन ची चीफ ऍडव्हायजर म्हणून अपॉइंटमेंट. कसली सुरस आणि चमत्कारिक कथा आहे. 

अन त्याहून कहर म्हणजे, बाईच्या आजूबाजूला बागडणारे तथाकथित फायनान्स विझकिड्स ना त्याची भनक पण लागू नये? अख्ख्या देशाच्या जीडीपी साईझ पेक्षा जास्त व्यवहार होणाऱ्या संस्थेची ही स्त्री एमडी आहे आणि खुशाल तिथल्या अंतर्गत बाबी दुसऱ्या कुणा तिऱ्हाइताला इ मेल वरून शेअर करते. आणि हे कुणाच्या लक्षात येत नाही? जोक करून टाकला आहे सगळ्या सिस्टमचा. 

मार्केट वर गेल्यावर इथं लोकांना फायनान्स चा ऑर्गझम होतो, अन खाली गेल्यावर लोक आत्महत्या करतात, इतक्या सेन्सिटिव्ह असणाऱ्या संस्थेचा खेळ मांडून टाकला या लोकांनी. असा डोकं घुसळवून टाकणारा गुन्हा केल्यावर यांना शिक्षा काय, तर म्हणे रु ३ कोटी. बाईंचा निव्वळ पगार चार वर्षाचा ३० कोटी झाला आणि त्या आनंद सुब्रमणियन चा वीस एक कोटी. फुकटात बाहेर पडतात की अल्मोस्ट. 

वाईट ही वाटतं, राग पण येतो. इतकी शिक्षित बाई. एनएसइ चालू झाल्यापासून त्या इन्व्हॉल्व्ह होत्या. स्ट्रॉंग बिझिनेस वूमन म्हणून नावाजली गेलेली. पण इतकं मिस्टेरीयस वागणं. आम्हाला पंधरा रु जीएसटी कमी भरला म्हणून नोटीस येते आणि इथं सगळ्या सिस्टम ला वेठीला धरलं जातं आणि सगळं हश हश अफ़ेअर. 

काय काय घडतं या जगात, त्या रामकृष्णाला माहिती!

Saturday, 19 February 2022

सकाळ लेख क्र ८

मागील लेखात लिहिल्याप्रमाणे एकदा व्यवसायाचे मूळ सिद्धांत आणि उद्देश शोधला की मग पुढची पायरी येते ती व्यवसायाचा थोडा दूरवर विचार करण्याची. साधारण हा काळ तीन ते पाच वर्षाचा असावा. त्या काळामध्ये व्यवसायाचं रूप काय असणार आहे, आपल्याला काही नवनवीन गोष्टी करायच्या आहेत का आणि असेल तर त्या कुठल्या याबद्दल विचारमंथन व्हायला हवं. व्यवस्थापनेच्या भाषेत याला "बिझिनेस प्लॅन" म्हणतात. उद्याचा विचार करण्याची मानसिकता ही सिनियर लीडरशिप कडे असणं अपेक्षित असतं. त्याचं प्रतिबिंब हे या व्यवसायाच्या योजनेवर पडावं ज्यायोगे येणाऱ्या वर्षांमध्ये व्यवसायाची वाटचाल कोणत्या मार्गावर होणार हे अधोरेखित करता येतं. 

या श्वेतपत्रिकेत व्यवसायाचे मूळ सिद्धांत आणि उद्देश याशिवाय कंपनीचं मिशन स्टेटमेंट काय आहे आणि ते कुणासाठी, कोणत्या पद्धतीने पूर्ण करायचं आहे हे उल्लेखलं गेलं पाहिजे. हे मिशन स्टेटमेंट बनवण्यासाठी जर तुम्हाला फारसे कष्ट पडत नसतील तर तुम्ही व्यवसाय योग्य पद्धतीने करत आहात असा निष्कर्ष काढायला हरकत नाही. थोडक्यात व्यवसायाचा आराखडा हा तुमच्या डोक्यात तयार आहे, तो फक्त व्यवस्थितपणे कागदावर उतरवायचा आहे. एकदा ते झालं की लिहिलेल्या गोष्टींवर वैचारिक मंथन करता येतं आणि व्यवसायच्या भावी काळातील योजना या स्पष्टपणे समोर येतात. 

कंपनीचे मूळ सिद्धांत, मूळ उद्देश, मिशन स्टेटमेंट आणि हे मिशन कोणासाठी, काय पद्धतीने, किती काळात पूर्ण करतोय हे ज्याठिकाणी लिहिलं जातं त्याला व्यवसायाचा "दूरदृष्टी फलक" (व्हिजन बोर्ड) म्हंटलं जातं. हा एकदा तयार झाला की व्यवस्थापकीय कौशल्याचा पुढील भागाकडे आपल्याला जाता  येतं. 

तो भाग म्हणजे वार्षिक ध्येय ठरवणे. हे वार्षिक ध्येय बनवताना मी हॉवर्ड बिझिनेस रिव्ह्यू च्या एका पेपरचा संदर्भ देतो. ते असं म्हणतात की आपले वार्षिक ध्येय जर सांख्यिकी पायांवर लिहून काढायचे असतील तर त्यांना चार भागात विभागावं. या पद्धतीला त्यांनी "बॅलन्स स्कोअर कार्ड" असं नाव दिलं आहे. हे चार भाग आहेत, फिनान्शियल गोल (आर्थिक ध्येय), कस्टमर ओरिएन्टेशन (ग्राहकांप्रती सजगता), इंटर्नल प्रोसेस अँड सिस्टम्स (अंतर्गत पद्धती), लर्निंग अँड ग्रोथ (नाविन्यता आणि वृद्धी). थोडक्यात हा संदर्भ असं सांगतो की आपल्या व्यवसायात आपण जी काही ध्येये ठरवतो आणि ती पूर्ण करण्यासाठी ज्या काही कृती ठरवतो, त्या सर्व कृतींना आता उल्लेखलेल्या चार क्षेत्रात विभागता येतं आणि ते कौशल्य एकदा अंगीकारलं तर व्यवसायाचं व्यवस्थापन करणं हे सोपं जातं आणि त्यामागे पद्धतशीर निर्णयाचा आणि त्यायोगे कृतींचा आराखडा बनवता येतो. सगळ्यात मुख्य म्हणजे आपण जे ठरवलं ते त्याबरहुकूम घडतं आहे का हे मॉनिटर करता येतं. 

हे सगळं वाचताना कदाचित असं वाटू शकेल की हे सगळं छोट्या व्यवसायाने करायची गरज आहे का? तर माझं उत्तर हो, असं आहे. आता इथे वाचताना ते अवघडही वाटू शकेल, पण एकदा तुम्ही व्यवसायाचा अभ्यास करत हे कौशल्य शिकलात तर तुमचा व्यवसाय हा शाश्वत पद्धतीने आणि त्याचबरोबर तो तुमच्या नियंत्रणात आहे असं लक्षात येईल. तस झालं तर मग करोना सारख्या आपत्तीने अस्थिर झालेल्या जगात तुमच्या व्यवसायाला स्थैर्य आणण्यात हातभार लागेल असं मला वाटतं. 

सकाळ लेख क्र ८, 


Friday, 18 February 2022

रिलायन्स

या आधीच्या बजाज सरांवर लिहिलेल्या पोस्टमध्ये पॉझिटिव्ह वाईब्ज चा उल्लेख केला होता. तेव्हा कॉमेंट मध्ये असं लिहिलं होतं की "रिलायन्स मध्ये कोणते वाईब्ज जाणवतील?" कॉमेंटचा टोन थोडा उपहासाचा होता, असं आपलं मला वाटलं.  

शक्यतो माझे अनुभव इथं लिहितो. ऐकीव माहितीवर शक्यतो लिहीत नाही. रिलायन्स बद्दल बरेच वाद प्रवाद आहेत. रिलायन्सचा अन माझा कुठल्याही मार्गाने व्यावसायिक संबंध आला नाही. त्यामुळे मी कधी त्यांच्यावर लिहिलं नाही. आज लिहितो. ही पूर्णपणे माझी मतं आहेत. ती पटावी असा आग्रह नाहीच, नेहमीप्रमाणे. हे जे काही लिहिलं आहे ते माझं भारतीय व्यवसायाबद्दल जे काही तोकडं नॉलेज आहे त्यावर आधारित आहे.  

रिलायन्स चा अन माझा संबंध आला असेल तर तो अप्रत्यक्ष पणे. मी हायड्रॉलिक सील विकत असताना सुरत जवळ हाझीरा नामक गावी जायचो. एस्सार आणि एल अँड टी मध्ये मला जावं लागायचं. रस्त्यात रिलायन्स ची अजस्र रिफायनरी दिसायची. ती बघून मी नेहमीच अचंबित व्हायचो. 

अजून मी आमच्या घराजवळ असणाऱ्या रिलायन्स मार्ट, रिलायन्स फ्रेश, रिलायन्स डिजिटल या दुकानात एक ग्राहक म्हणून जायचो. तिथला अनुभव असा फार काही एक्स्ट्रा ऑर्डीनरी वगैरे नव्हता. मध्ये मी जिओ चं कार्ड घेतलं, एक एक्स्ट्रा कार्ड असावं म्हणून. त्यांचाही काही असा उल्लेखनीय अनुभव नाही आहे. नाही म्हणायला माझ्याकडे रिलायन्स चे शेअर आहेत. सामान्य माणसाला रिलायन्सने शेअर मार्केट ची गोडी लावली असं म्हणतात. मला काही त्या शेअरने खूप जास्त परतावा दिला वगैरे अशातला काही भाग नाही. इन फॅक्ट त्याच्यापेक्षा जास्त पैसे मी एल अँड टी, किंवा टाटा च्या काही कंपन्यात कमावले. रिलायन्सने नुकसान पण केलं नाही. 

थोडक्यात सांगायचं तर रिलायन्स बद्दल मला फार काही ममत्व वगैरे नाही आहे. 

पण तरीही रिलायन्स मला एक भारी कंपनी वाटते. मुळात उत्पादन क्षेत्रातील कुठल्याही अवाढव्य कंपनीबद्दल मला आदर वाटतो. कारण त्यांनी असंख्य एम्प्लॉयमेंट जनरेट केली असते. आज रिलायन्स मध्ये साधारण अडीच लाखापर्यंत लोक काम करतात. ही झाली डायरेक्ट एम्प्लॉयमेंट. त्यांच्याशी संबंधित असणाऱ्या व्हेंडर कडे काम करणाऱ्या लोकांची बेरीज केली तर साधारण ही संख्या पंधरा लाखापर्यंत जाईल. जास्तच असणार आहे ही संख्या. त्यांचा ग्रुप टर्नओव्हर साधारण पणे ५ लाख कोटी रुपयाच्या जवळपास आहे. म्हणजे आपल्या जीडीपीच्या ०.२%. रिलायन्स चा ऍसेट बेस खतरनाक आहे. मुळात धीरूभाईंनी एकाच आयुष्यात शून्यातून ६०००० कोटीपर्यंत टर्न ओव्हर नेला. आणि पुढे मुकेशभाईंनी तो पाच लाख कोटीपर्यंत. ही खायची गोष्ट नाही आहे मित्रानो. माझा स्वतःचा एका गोष्टीवर विश्वास आहे की ही अचिव्हमेंट लांड्यालबाड्या करून जमत नाही. त्यांच्या मूळ सिद्धांतात एक कुठलीतरी गोष्ट ताकदीची असणार आहे जि त्यांच्या सगळ्या तथाकथित अवगुणांना ओव्हपॉवर करते.  परत आपण हे ही लक्षात घ्यायला पाहिजे की हे सगळं घडतं आहे भारतासारख्या देशात. जिथं कॅपिटॅलिस्ट लोकांना आजही गुन्हेगार म्हणूनच बघितलं जातं. आजही इझ ऑफ डुईंग बिझिनेस च्या स्केल वर आपण कुठंतरी तळाला आहोत. भारतातल्या ब्युरोक्रसीला, कस्टम डिपार्टमेंट ला तोंड देत असा भव्य दिव्य बिझिनेस उभं करणं ही माझ्या मते क्रेडीटेबल गोष्ट आहे.  

राहता राहिला त्यांची टाटा च्या एथिकल बिझिनेस प्रॅक्टिसशी केली जाणारी तुलना. ती अनाठायी आहे असे मी म्हणणार नाही. पण शेवटी प्रत्येकाच्या व्यवसायाचं एक स्ट्रक्चर असतं, उद्देश असतो.  टाटा असो वा एल अँड टी असो, यांचे ओनर कुठलीही फॅमिली नाही आहे. प्रोफेशनल्स ने चालवणाऱ्या या दोन्ही कंपन्या आहेत. रिलायन्स चे मूळ सिद्धांत पटणार पण नाहीत आपल्याला पण भारतीय उद्योगक्षेत्रातील काँट्रीब्युशन आपण नाकारू शकत नाही, हे ही तितकंच खरं. 

आज अनेक सर्व्हिस सेक्टर मधील कंपन्यांचं गुणगान होतं. व्हावं, त्यात वावगं नाही आहे. त्यांनी सुद्धा समाजाच्या एका मोठ्या वर्गाला आर्थिक स्थैर्य दिलंच आहे. पण उत्पादन क्षेत्रातील आव्हानात्मक परिस्थितीला तोंड देत एक जागतिक दर्जाची कंपनी उभी करणाऱ्या धिरुभाई आणि मुकेश अंबानी यांना सर्व्हिस इंडस्ट्रीच्या लीडर्सपेक्षा मी वरचं स्थान देईल. 

असो. राजकीय विचारधारा बाजूला ठेवून जर प्रतिक्रिया लिहिल्या तर संयुक्तिक राहील. अर्थात हे अपील आहे, आग्रह नाहीच.... नेहमीप्रमाणे