मी ९६-९७ च्या सुमारास मुंबईला मरोळ एम आय डी सी मध्ये इलेक्ट्रोन्यूमॅटिक्स अँड हायड्रॉलिक्स (इपीएच) मध्ये सील्स विकायला जायचो. तेव्हाच तिचं वेगळेपण माझ्या लक्षात आलं होतं. पुढे मग मी सील्स विकणे सोडून स्पिंडल व्यवसायात उतरलो आणि हायड्रॉलिक्स च्या कस्टमर कडे जाणं बंद झालं. चाकण इंडस्ट्रियल एरिया विकसित झाला आणि तिथे इलेक्ट्रोन्यूमॅटिक्स अँड हायड्रॉलिक्स ची भली मोठी फॅक्टरी दिसत होती पण आत जाण्याची काही संधी मिळाली नव्हती. 

काही वर्षांपूर्वी इपीएच ची जॉईंट मॅनेजिंग डायरेक्टर इन्ग्रिड रस्किन्हा आय एम टी एम ए च्या कमिटी मध्ये आली आणि आमची काही विषयांवर चर्चा होऊ लागली. मग एके दिवशी इपीएच मध्ये आमची एक मिटिंग ठरली आणि त्या फॅक्टरी चा राउंड घेतला आणि आश्चर्यचकित झालो. नवनवीन टेक्नॉलॉजीज चा वापर करून इपीएच ने अनेक अद्भुत उत्पादने बनवली होती. त्यातही त्यांनी भारतीय डिफेन्ससाठी केलेली अनेक इम्पोर्ट सब्स्टिट्यूट्स बघून तर चकित झालो होतो. 

माझे बिझिनेस कोच श्री मनीष गुप्ता यांनी संस्थापित केलेल्या क्रिसलीस इंत्राप्रेन्युअर फोरम मध्ये आम्ही काही विशेष व्यक्तींना भाषणासाठी ज्यांनी त्यांच्या व्यवसायाच्या माध्यमातून काही वेगळं आणि हटके केलं आहे. इपीएच च्या इन्ग्रिड ने तिथे येऊन तिच्या आर अँड डी प्रणित उत्पादनांची माहिती आणि त्यामागची विचारधारा सांगावी असं मला बऱ्याचदा वाटायचं. पण तशी संधी मिळत नव्हती. शेवटी ३ सप्टेंबर ला ती संधी मिळाली. 

अपेक्षेप्रमाणे इन्ग्रिड रस्किन्हा ने व्यासपीठ गाजवलं. त्यातही जेव्हा तिने भारतीय संरक्षणार्थ जी अफलातून प्रॉडक्टस बनवली ते प्रत्येक प्रॉडक्टस बनवताना सभागृहात वाजणाऱ्या टाळ्या थांबत नव्हत्या. जेव्हा त्यांचं प्रेझेंटेशन संपलं तेव्हा तिला स्टँडिंग ओव्हेशन मिळणं हे साहजिक होतं. 

हे स्टँडिंग ओव्हेशन मिळण्यामागे अजून एक महत्वाचं कारण होतं. व्यवसाय करता करता इपीएच ने पुण्याजवळ जवळपास एक गावच दत्तक घेतलं आहे. त्या गावाचं जीवनमान सुधरावं म्हणून अनेक उपक्रम इन्ग्रिड च्या वडिलांनी म्हणजे कै अँथनी रस्किन्हा यांनी चालू केले आणि ते सर्व इन्ग्रिड, तिचा भाऊ ऍशले आणि इन्ग्रिड चे यजमान प्रशांत हे समर्थपणे पुढे नेत आहेत. 

कार्यक्रम झाल्यावर माझ्या एका मित्राने मला विचारलं की असे स्पिकर्स आणण्यामागचं तुझं मोटिव्हेशन काय आहे?. मी त्याला जे सांगितलं तेच खाली लिहितो. 

"मला लघु उद्योजकांनी आपली जुनी विचारधारा सोडून नाविन्याचा अंगीकार करावा असं मला वाटतं. मला प्रामाणिकपणे हे पण वाटतं की ज्या लोकांनी इन्ग्रिड सारखा हटके मार्ग निवडला आहे ते ऐकून नॅनो साईज का होईना पण आपले विचार बदलतील आणि त्यामुळे आपल्या व्यवसायात चांगले बदल घडण्याची शक्यता होते. दुसरा मुद्दा असा की मला नेटवर्किंग मुळे प्रचंड मदत झाली आहे. इन फॅक्ट, मनीष गुप्तांशी माझी ओळख किंवा डॉ आनंद देशपांडे यांनी माझ्या सारख्या छोट्या उद्योजकाचं पुस्तक प्रकाशित करणे हे फक्त नेटवर्किंग मुळे शक्य झालं आहे. आणि मी या मोठ्या लोकांचा वेळ मागतो, त्यांच्याशी चर्चा करतो आणि त्यांचे अनुभव ऐकतो आणि ते माझ्या व्यवसायाशी रिलेट करतो. 

या सगळ्या ऋणातून उतराई होण्यासाठी, या सगळ्या लोकांना माझ्यासारख्या उभरत्या उद्योगांनी ऐकावं, आपल्यात बदल आणावा यासाठी प्रयत्न करणे हा अगदी सोपा मार्ग आहे. ही माझी नैतिक जबाबदारी आहे असं मी मानतो. मग हे छोटं काँट्रीब्युशन करण्याची मला प्रेरणा मिळते."

असो. जे आहे ते सगळं असं आहे. वृद्धिधिष्टित मानसिकता असणारे उद्योजक उभे राहणे ही काळाची गरज आहे आणि त्यात हा चिमुटभर वाटा. 

बाबू

बाकी उत्पादन क्षेत्रातील लघु उद्योग व्यवसायापेक्षा प्रमाण कमी असलं तरी आमच्याकडे लोक सोडून जातात. त्यातले काही लोक जाताना काहीतरी विचित्र भावना असते. विचित्र म्हणजे काय तर त्यांचा जेव्हा निरोप समारंभ असतो तेव्हा तिथं जावंसं पण वाटत नाही आणि गेलोच तर फारसं बोलावंसं पण वाटत नाही. काहींना तर जबरदस्तीचा राम राम करावा लागतो. पण काही लोक असतात जे कंपनी मध्ये भले काहीच वर्षे काम करतात पण ते करताना त्यांनी १००% रिटर्न्स कामाला दिले असतात. म्हणजे त्यांनी स्वतःचा एक स्लॉट कंपनीत तयार केला असतो. ते जेव्हा सुट्टी घेतात तेव्हा उगाच चुकल्यासारखं वाटतं आणि सोडून जातात तेव्हा त्यांनी जो कंपनीत काळ व्यतीत केला त्याबद्दल एक सुखावह भावना मनात रुंजी घालत असते. 

असाच आमचा एक एम्प्लॉयी, त्याचं नाव बाबू. खरं नाव परशुराम राऊत. १७ वर्षे कंपनीत काम केल्यावर त्याने ती सोडण्याचा निर्णय घेतला. तो कंपनीत हेल्पर म्हणून जॉईन झाला आणि हेल्पर म्हणूनच कंपनी सोडली. पण ज्या कामाचा आपल्या इको सिस्टम मध्ये मोबदला सगळ्यात कमी मिळतो, त्या कामात बाबूने मनापासून काम केलं. आमची कंपनी जॉईन करण्याअगोदर अक्षरश: पोती वाहणाऱ्या बाबूने, आमच्या इथे कॉम्पोनंट क्लीन करणे, पॅकिंग करणे, झाडलोट करणे, पाणी भरणे, गाड्या धुणे अशी सर्व कामं केली. मध्ये करोना काळात कँटीन चे इश्यू होते तेव्हा सेकंड शिफ्ट मध्ये पोरांना डबे दिले. काही वर्षांपूर्वी त्याच्यावर पोस्ट लिहिली तेव्हा कुणीतरी असं लिहिलं होतं की असा खराच माणूस आहे का, की माझ्या आदर्शवादाच्या सोसातून तो काल्पनिक तयार केला आहे. 

गेली काही वर्षे त्याला कमी अंगमेहनतीचं म्हणजे ऑफिस मधील पॅन्ट्री सांभाळण्याचं काम दिलं होतं. त्यामुळे माझ्या कडे कुणी पाहुणे आले तर त्यांचं सरबराई करायचं काम बांबूचं. माझी केबिन मध्ये जर काही एक्स्ट्रा कागदपत्रे दिसली की माझ्या मागे लागून तो गरज नसलेल्या गोष्टी फेकायला लावायचा. जी कामं करण्याची एस ओ पी वगैरे लिहून लोकांना त्याची सवय लावायला लागते ती एस ओ पी बाबूच्या रक्तात भिनलेली होती. कॉमन सेन्स वापरून तो सांगितलेल्या कामात व्हॅल्यू ऍडिशन करून +१ काम करायचा. बाकी त्याची अजून काही वैशिष्ट्य आधीच्या पोस्ट मध्ये सांगितली होती, त्याची लिंक खाली देत आहे. 

आता तब्येत फारशी साथ देत नाही आणि त्याही पेक्षा महत्वाचं त्याला झोपूयो मध्ये फ्लॅट घर मिळाल्यामुळे त्याने हडपसर बाजूला शिफ्ट होण्याचा निर्णय घेतला. तिकडून कंपनीत ये जा करणं हे अवघडच होतं. 

परवा त्याचा निरोप समारंभ झाला. लोक अगदी उत्स्फूर्त पणे त्याच्या बद्दल बोलले. मी पण बोललो, अर्थातच. त्यात कुठलाही कृत्रिम पणा नव्हता, निगेटिव्ह भावनेची थोडीपण भनक नव्हती. व्यावहारिक पातळीवर त्याने कंपनीला शंभर+ टक्के दिलं. पण त्याही पेक्षा त्याचा कंपनीतील वावर हा कंपनीतील सकारात्मकता वाढवणारा होता. आमच्या इथे आल्यावर या पॉझिटिव्ह वाईब्ज चा अनेक जण उल्लेख करतात. बाबू सारखे जे अनेक लोक आमच्या कडे कार्यरत आहेत त्याने ते शक्य होतं. बाबूवर लिंक्ड इन वर पोस्ट टाकली त्यानंतर त्या पोस्टवरच्या कमीच कॉमेंट्स आहेत पण वाचण्यासारख्या आहेत. आणि तीन जणांनी मला फोन करून बाबूचं कौतुक केलं आणि तो सोडून गेला याबद्दल हळहळ व्यक्त केली. यातच त्याच्या कामाबद्दल कल्पना येते. 

बाबूचं पुढील आयुष्य हे आरोग्यदायी रहावं याबद्दल हार्दिक शुभेच्छा.  

 

काही वर्षांपूर्वीची गोष्ट आहे. आमचा टर्न ओव्हर फार काही जास्त नव्हता. लोक पण फार नव्हते. सेल्स मध्ये तर माझ्या बरोबर फक्त दोन जण होते. त्यातल्या एकाने एका कस्टमर कडून खूप मोठी ऑर्डर आणली. म्हणजे आमच्या वार्षिक उलढालीच्या २०% ऑर्डर व्हॅल्यू होती. आम्ही कस्टमर कडून ५०% ऍडव्हान्स रक्कम, ४०% ऑर्डर सप्लाय अगोदर, उरलेले १०% कमिशन झाल्यावर अशी पेमेंट ची डिमांड केली. निगोशिएट करताना त्याने १०% ऍडव्हान्स, ८०% डिलिव्हरी झाल्यावर लगेच आणि १०% कमिशन झाल्यावर अशी पेमेंट टर्म दिली. मी नाही म्हणत होतो, पण आमच्या सेल्स इंजिनीअर ने मला आश्वस्त केलं की फॉलो अप करून पेमेंट आणेल. मी ही मोठ्या ऑर्डर व्हॅल्यू च्या मोहात पडून ती टर्म स्वीकारली. आणि मग व्हायचं तेच झालं, आम्ही स्पिंडल सप्लाय केले आणि ८०% पेमेंट द्यायचं काही कस्टमर नाव घेईना. मी हवालदिल झालो, कारण खूप मोठं वर्किंग कॅपिटल अडकलं होतं आणि आमच्या सारख्या छोट्या व्यवसायाला ते झेपणारं नव्हतं. ज्याने ऑर्डर घेतली त्या सेल्स इंजिनियरला सुद्धा खूप गिल्टी वाटत होतं. एके दिवशी तो म्हणाला की मी जातो कास्टमरकडे आणि जरा कडक भाषेत पेमेंट मागतो. 

मी त्याला म्हणालो "जा तू, पण जास्त वाद घालू नको. आपला मोठा कस्टमर आहे. त्याला दुखवायला नको. भविष्यात तो ऑर्डर देणार नाही. आणि मुख्य म्हणजे आपण सुसंस्कृत लोक आहोत. तेव्हा वादात न पडता आपण प्रश्न सोडवायचा प्रयत्न करू यात"

हे सगळं ऐकल्यावर माझा बिझिनेस पार्टनर जो इतके दिवस आमचं नाटक बघत होता आणि सप्लायर चे पेमेंट काढायची जबाबदारी त्याच्यावर होती तो उसळून मला म्हणाला "अरे, हे पेमेंट आपल्याला एका आठवड्यात मिळालं नाही तर व्यवसायाला खूप मोठा प्रॉब्लेम तयार होईल. त्या त्या सेल्स इंजिनियर ला कुठं वादात न पडायला सांगतोस. पेमेंट दिलं नाही तर सप्लायर चा पेमेंट साठी आपल्यामागे इतका तगादा लागेल की ते ऐकून कान बहिरे होतील. ऍग्री केल्याप्रमाणे कस्टमर पेमेंट देत नाही आहे, तू काय आपल्या सुसंस्कृत पणाचे गोडवे गातो आहेस."

मग त्या सेल्स इंजिनियर कडे वळत पार्टनर म्हणाला "तू जा रे कस्टमर कडे. आणि चांगली कडक भाषा वापर. त्याने दाद दिली नाही ना तर ऐकव त्याला की आठवड्यात पेमेंट नाही दिलं तर केस ठोकीन म्हणा. त्याने तुला उलटं बोललं तर मग मी बघतो काय करायचं ते. लेजिटीमेट पैशांची डिमांड करतोय, काही भीक नाही मागत आहे."

पार्टनर चं काय डोकं फिरलं माहीत नाही, तोच गेला सेल्स इंजिनियर बरोबर त्या कस्टमर कडे आणि तिथं दंगा करून पेमेंट घेऊनच आला. 

त्या दिवशी मला कळलं की नाही त्या ठिकाणी गुळमुळीत पणा काही उपयोगाचा नाही आणि मुख्य म्हणजे जे योग्य आहे तिथं आपल्या सहकार्याच्या मागे उभं राहून त्याला पूर्ण पाठिंबा देणं हे लीडर चं काम असतं. नंतरच्या आयुष्यात मला याचा फार फायदा झाला.